میراث آریا: شهرستان سمنان در دامنههای جنوبی البرز و در مجاورت دشت کویر قرار گرفته است؛ سرزمینی که از شمال با شهرستان مهدیشهر، از شرق با شهرستان دامغان، از غرب با شهرستان سرخه و از جنوب با کویر و استان اصفهان همسایه است. موقعیت جغرافیایی سمنان، قرار گرفتن میان ارتفاعات البرز و پهنه خشک کویر و همچنین محدودیت منابع آب، از دیرباز زندگی مردم این منطقه را با مسئله تأمین و مدیریت آب پیوند زده است.
اگرچه سمنان در حد فاصل منطقه مرطوب مازندران و دشت خشک کویر قرار دارد، اما ارتفاع زیاد سلسله جبال البرز در این بخش مانع عبور بخش قابلتوجهی از رطوبت دریای خزر شده و در مقابل، جریان هوای خشک و گرم کویر بر شرایط اقلیمی منطقه تأثیر گذاشته است. از همین رو، زمستانهای سمنان سرد و تابستانهای آن گرم و خشک است و بارشهای سالانه نیز محدود بوده و بیشتر در فصل زمستان و اوایل بهار رخ میدهد.
در چنین شرایطی، آب همواره یکی از مهمترین عناصر شکلدهنده به زندگی، کشاورزی، سکونت و حتی ساختار اجتماعی سمنان بوده است. آب آشامیدنی و کشاورزی در بخشهایی از منطقه از چشمهسارها و در سایر نقاط از قنوات و جریانهای سطحی تأمین میشده و نبود رودخانه دائمی، ضرورت استفاده دقیق و حسابشده از منابع محدود آب را دوچندان کرده است.
رودخانه گلرودبار مهمترین جریان آبی منطقه سمنان به شمار میرود که از ارتفاعات شمالی سرچشمه میگیرد و شعبههایی از جمله دهصوفیان و شهمیرزاد به آن میپیوندند. اگرچه این رودخانه نیز در تمام طول سال جریان یکنواخت و دائمی ندارد، اما در دورههای پرآبی و هنگام بارشها، آب آن نقش مهمی در تأمین نیازهای کشاورزی و باغهای سمنان داشته است.
همین محدودیت منابع آبی سبب شد ساکنان سمنان از گذشتههای دور، شیوهای منظم و مبتکرانه برای مهار، ذخیره و توزیع آب ایجاد کنند؛ نظامی که امروزه یکی از نمونههای ارزشمند دانش بومی و میراث فرهنگی مرتبط با آب در ایران به شمار میرود و در میان مردم سمنان با عنوان «نظام تقسیم سنتی آب» شناخته میشود.
میراثی هزارساله در مدیریت آب
نظام تقسیم سنتی آب در سمنان پیشینهای طولانی دارد و ریشههای آن را تا حدود هزار سال پیش میتوان دنبال کرد. در ادامه، این نظام در طول تاریخ تکامل یافت و در حدود هفت قرن پیش، شیخ علاءالدوله سمنانی، عارف نامدار ایرانی، در ساماندهی و مهندسی شیوه تقسیم آب نقش داشته است.
اهمیت این نظام تنها در ساختار فنی آن خلاصه نمیشود؛ بلکه مجموعهای از قواعد، نوبتبندیها، مسئولیتها، حقوق مالکیت و سازوکارهای اجتماعی را دربرمیگرفت که نسل به نسل منتقل شده و امکان بهرهبرداری منظم از منابع محدود آب را فراهم میکرد.
در واقع، سمنانیان برای مقابله با کمآبی، تنها به ساخت قنات یا ذخیره آب بسنده نکردند، بلکه یک نظام مدیریتی کامل برای آب ایجاد کردند؛ نظامی که در آن آب دارای سهم، نوبت، مالکیت و حتی ارزش اقتصادی مشخص بود.
پارا؛ نقطه آغاز تقسیم آب
آبپخشکن سنتی سمنان که در گویش و اصطلاح محلی «پارا» نامیده میشود، در شمال شهر سمنان و در محدوده شهرک گلستان قرار دارد. پارا را میتوان قلب نظام سنتی تقسیم آب سمنان دانست؛ جایی که آب رودخانه گلرودبار پس از ورود، به شکلی حسابشده و مرحلهای کنترل و برای هدایت به شبکه آبیاری آماده میشود.
ساختار پارا بر اساس استفاده از شیب طبیعی زمین طراحی شده است. آب با ورود از بخش شمالی و با سرعت اولیه زیاد، وارد نخستین مخزن میشود. مجموعه آبگیرها و مخازن به صورت پلهای و در ترازهای متفاوت نسبت به یکدیگر قرار گرفتهاند و آب در مسیر عبور از آنها بهتدریج آرام میشود.
در امتداد هر یک از مخازن، سازهای چوبی به نام «برجن» قرار دارد که آب از روی آن عبور کرده و وارد مخزن بعدی میشود. در مجموع شش مخزن و شش برجن در این ساختار وجود داشته است.
طراحی مرحلهای این مجموعه نشان میدهد که سازندگان آن بدون استفاده از فناوریهای امروزی، به اصولی همچون کاهش سرعت جریان، کنترل انرژی آب، ایجاد آرامش در جریان و جلوگیری از ورود مستقیم و پرشتاب آب به شبکههای انشعابی توجه داشتهاند.
آب پس از عبور از مخازن مختلف و کاهش تدریجی سرعت، در مخزن ششم تقریباً به حالت آرام درمیآید و سپس برای ورود به نهرهای اصلی آماده میشود. در این بخش، برجن به پنج قسمت تقسیم شده و آب از طریق پنج مسیر جداگانه به نهرهای مختلف هدایت میشود.
در محل اتصال دیوارههای نهرها با برجن، سازهای سنگی به شکل منشور مثلثالقاعده وجود دارد که در اصطلاح محلی «پتّا» نامیده میشود. این بخش برای هدایت بهتر جریان و کاهش اصطکاک هنگام ورود آب به نهرها مورد استفاده قرار میگرفته است.
از پارا تا شش استخر تاریخی
پس از تقسیم آب در پارا، شبکهای از نهرها آب را به سمت استخرهای مختلف هدایت میکرد. این استخرها نهتنها محل ذخیره آب، بلکه بخشی از ساختار اجتماعی و اقتصادی شهر سمنان بودند و نام خود را از محلهها و محدودههای تاریخی شهر گرفتهاند.
استخرهای تاریخی سمنان شامل زاوغان، کوشمغان، کدیور، ناسار، لتیبار و شاهجوی بودهاند. این مجموعه در کنار بنای نگهبان آب در آبپخشکن یا پارابن، بخش مهمی از زیرساخت تاریخی مدیریت آب شهر سمنان را تشکیل میدهد.
در میان این مجموعه، استخر لتیبار به هنگام ساخت المان میدان هفتم تیر (منوچهری) تخریب شد و ذخیره آب آن به استخری دیگر در نزدیکی محل تاریخی «چهلقبله» که امروزه با عنوان پارک سنگی شناخته میشود، منتقل شد. سایر استخرهای تاریخی همچنان بهعنوان بخشی از میراث آبی سمنان شناخته میشوند.
استخر کوشمغان با حجم ذخیره حدود هفت هزار و ۵۰ مترمکعب، از جمله استخرهای مهم این شبکه بوده و آب مورد نیاز حدود ۱۸۰ هکتار از باغهای سمنان را تأمین میکرده است؛ موضوعی که نشان میدهد این سازهها صرفاً بناهایی تاریخی نبودهاند، بلکه نقش مستقیم و تعیینکنندهای در اقتصاد و کشاورزی شهر داشتهاند.
آب؛ دارای حق، سهم و مالکیت
یکی از ویژگیهای قابلتوجه نظام سنتی آب سمنان، وجود یک ساختار حقوقی و اقتصادی مشخص برای آب بود. در این نظام، آب همانند زمین، باغ و خانه دارای هویت و ارزش اقتصادی بود و حقابه افراد میتوانست خریدوفروش، اجاره یا از طریق ارث منتقل شود.
دارندگان حقابه، سهم مشخصی از آب داشتند و این سهم بر اساس قواعدی دقیق در زمانهای مشخص در اختیار آنان قرار میگرفت. بنابراین، آب نه یک منبع عمومی بدون ضابطه، بلکه دارایی دارای حق و سهم مشخص تلقی میشد.
این ساختار پیچیده نشان میدهد که جامعه محلی سمنان برای مدیریت یک منبع محدود، مجموعهای از قواعد اجتماعی و اقتصادی را به وجود آورده بود که در بسیاری از موارد بدون دخالت مستقیم حکومتهای وقت اداره میشد و مسئولیت اجرای آن بر عهده خود مردم و کشاورزان بود.
چرخ آبیاری با یک سازمان محلی
نظام تقسیم آب سمنان تنها به سازههای فیزیکی محدود نبود و برای اداره آن، مجموعهای از مسئولان و متولیان وجود داشتند که هرکدام وظیفه مشخصی بر عهده داشتند.
«قانوندار» مسئول نگهداری و مراقبت از طومارها و دفاتر آبیاری بود. «امین رودخانه» بر آب رودخانه نظارت داشت و «انگارنویس» سرپرست و گرداننده امور آبیاری بود که در هر یک از شش استخر سمنان یک نفر از این افراد فعالیت میکرد.
«مرهبان» نیز صورت آب و سهم روزانه استفادهکنندگان را در اختیار داشت و برای هر استخر یک نفر در نظر گرفته میشد. «استخربان» نیز وظیفه حفاظت و نظارت بر تقسیم آب استخر را بر عهده داشت.
علاوه بر این افراد، هر نهر دارای یک نگهبان بود که وظیفه مراقبت از مسیر آب و حفظ جریان طبیعی آن را بر عهده داشت. حتی برای نگهبانان پارا، اتاقک یا برج مراقبت در کنار آبپخشکن ساخته شده بود.
این ساختار منظم نشان میدهد که مدیریت آب در سمنان یک فعالیت تخصصی و سازمانیافته بوده و برای اجرای درست آن، تقسیم کار مشخصی میان افراد مختلف صورت میگرفته است.
نگهداری روزانه؛ از لایروبی تا مراقبت از برجن
یکی از نکات جالب در نظام سنتی آب سمنان، توجه به نگهداری مستمر تأسیسات بود. هر روز یکی از پنج نگهبان مسئولیت لایروبی پشت برجن را بر عهده میگرفت تا ماسه، گلولای و زباله باعث اختلال در جریان آب نشود.
این مراقبت روزانه سبب میشد آب با سرعت و مسیر مناسب حرکت کند و عملکرد برجنها و نهرها دچار مشکل نشود. به این ترتیب، سازهای که قرنها پیش طراحی شده بود، نهتنها بر اساس یک طرح مهندسی اولیه، بلکه با اتکا به یک نظام نگهداری مستمر توانست به حیات خود ادامه دهد.
حتی دستمزد و حقوق بسیاری از افرادی که در این چرخه فعالیت میکردند، با آب و حقابه محاسبه میشد؛ موضوعی که نشاندهنده پیوند عمیق میان آب، اقتصاد و ساختار اجتماعی شهر سمنان است.
میراثی که همچنان زنده است
نظام آبیاری سنتی سمنان از یک سو محصول شرایط اقلیمی و کمبود آب و از سوی دیگر حاصل تجربه تاریخی و دانش بومی مردم این منطقه است. این نظام در طول زمان تکامل یافته و با نیازهای جامعه محلی سازگار شده است.
آبیاری در این ساختار به شیوه استخری و بر اساس نوبتبندی انجام میشده و هر فرد یا مالک بر اساس حقابه خود در زمان مشخص از آب بهرهمند میشده است. همین نظم موجب میشده که در شرایط کمآبی، امکان استفاده عادلانهتر و قابلکنترلتر از منابع موجود فراهم شود.
اهمیت این نظام زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم بخش مهمی از آن تنها در قالب یک بنای تاریخی باقی نمانده و شیوه تقسیم آب نیز در حافظه جمعی و زندگی مردم سمنان استمرار پیدا کرده است.
از همین منظر، پارا را نمیتوان تنها یک آبپخشکن تاریخی دانست؛ این مجموعه بخشی از یک نظام بزرگتر فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی است که در آن، انسان و طبیعت برای قرنها در کنار یکدیگر سازگاری پیدا کردهاند.
ثبت در فهرست میراث ملی
پارا (آبپخشکن) که مربوط به دوره تاریخی پس از اسلام است، در شهرک گلستان سمنان قرار دارد و در تاریخ ۹ اردیبهشت ۱۳۸۲ با شماره ۸۶۱۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
استخر کوشمغان نیز در اردیبهشت ۱۳۸۲ با شماره ۸۶۱۵ به ثبت ملی رسیده است. همچنین استخر زاوغان به شماره ۸۶۳۹، استخر کدیور به شماره ۸۶۱۳، استخر لتیبار به شماره ۸۶۱۴، استخر ناسار به شماره ۸۶۲۲ و استخر شاهجوی به شماره ۸۶۲۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدهاند.
علاوه بر ثبت بناها و سازههای مرتبط با این نظام، «نظام آبیاری در شهر سمنان» نیز در سال ۱۳۹۰ با شماره ۴۰۰ در فهرست میراث معنوی ایران به ثبت رسیده است؛ ثبت این نظام در حوزه میراث ناملموس نشان میدهد که ارزش آن تنها به کالبد و معماری سازهها محدود نمیشود، بلکه دانش، مهارت، قواعد، آیینها و شیوههای سنتی مدیریت آب نیز بخشی از این میراث ارزشمند به شمار میرود.
پارا؛ نمونهای از سازگاری انسان با کویر
آنچه پارا و نظام سنتی تقسیم آب سمنان را ارزشمند میکند، تنها قدمت آن نیست؛ بلکه نوع نگاه انسان به محیط و تلاش برای سازگاری با شرایط طبیعی است. مردمان سمنان در سرزمینی که کمآبی همواره یکی از چالشهای اصلی آن بوده، توانستهاند با شناخت دقیق از شیب زمین، مسیر جریان آب، ظرفیت ذخیرهسازی و نیازهای کشاورزی، نظامی کارآمد برای بهرهبرداری از منابع محدود ایجاد کنند.
این میراث آبی امروز میتواند بهعنوان نمونهای از دانش بومی در مدیریت منابع طبیعی، سازگاری با کمآبی و توسعه پایدار مورد توجه قرار گیرد. پارا، استخرهای تاریخی، نهرها و دیگر اجزای این شبکه، در کنار یکدیگر روایتی از تاریخ زندگی مردم سمنان و رابطه آنان با آب را بازگو میکنند.
از این منظر، پارا تنها یک سازه تاریخی نیست؛ بلکه بخشی از هویت شهر سمنان و سندی زنده از خرد جمعی مردمانی است که در مواجهه با کمآبی، به جای تسلیم شدن در برابر محدودیتهای اقلیمی، شیوهای خلاقانه برای مدیریت و تقسیم آب پدید آوردند؛ میراثی که پس از قرنها همچنان میتواند برای شناخت تاریخ، فرهنگ، معماری و شیوههای سنتی مدیریت منابع آب در ایران مورد توجه قرار گیرد.
گزارش از جواد طیبی، فعال رسانه ای استان سمنان
انتهای پیام/
نظر شما